آنان به ديگرى بگويد : پيشنمازى كن « 24 » 7 - بايد مأمومين جلوتر از امام نايستند ، ( 1 ) بلكه عقب‌تر از او قرار گيرند . امّا تساوى امام و مأموم در موقف را اكثر فقيهان جايز دانسته و دسته‌اى ديگر منع كرده‌اند ، و احوط همين است ، مگر آن كه مأموم يك نفر باشد كه در اين صورت در سمت راست امام مىايستد ، و در اين باره اختلافى نيست . اگر مأموم يك زن باشد بايد با رعايت تأخّر از امام در سمت راست او بايستد ؛ و كودك ، هر چند برده باشد ، بايد جلوتر از زن بايستد . اگر امام زن باشد و ما پيشنمازى زن را جايز بدانيم بايد زنانى كه به او اقتدا مىكنند در دو طرف او بايستند ، همچنين است وضع نمازگزار برهنه كه با برهنگان نماز مىگزارد جز اين كه امام زانوهايش را مقدّم بدارد . به تنهايى در يك صف ايستادن مكروه است . در حديث آمده است كه عثكل « 25 » نباشيد ، و چنانچه داخل شدن در صفوف باعث تنگى جا و امثال آن مىشود ممكن است يكى از مأمومين را به كنار خود بكشاند و صفى تشكيل دهد . اگر اين هم ممكن نباشد مىتواند پهلوى امام بايستد . 8 - بايد اهل فضل و كسانى كه از نظر علم و عمل و عقل مزيّت و برترى دارند در صف نخست قرار گيرند ، ( 2 ) و آنها كه در مرتبهء پايين‌ترى از آنها هستند صف دوّم را تشكيل دهند . پيامبر ( ص ) به همين گونه دستور داده و فرموده است : « خردمندان در پشت سر من بايستند و ديگران در پشت سر آنها » ؛ « 26 » سپس كودكان و پس از آنها زنان . امام باقر ( ع ) فرموده است : « آنهائى كه در پشت سر امام ايستاده‌اند بايد صاحبان خرد و انديشه باشند تا چنانچه امام دچار فراموشى يا درماندگى شود او را يادآور

--> ( 24 ) تهذيب شيخ طوسى ، ج 1 ، ص 149 . ( 25 ) تهذيب شيخ طوسى ، ج 1 ، ص 333 ( بنابر شماره‌گذارى ما ) به سند خود از ابى عبد اللّه ( ع ) از امير مؤمنان ( ع ) از پيامبر ( ص ) كه پس از اين از آن حضرت پرسيدند عثكل چيست ؟ فرمود : « اين كه در عقب صفوف به تنهايى نمازگزارى ، پس اگر دخول در صف ممكن نيست در كنار امام بايستد و نمازش درست است ، ليكن اگر او با صف مخالف است نمازش باطل است . » ( 26 ) سنن نسائى ، ج 2 ، ص 90 ، سنن ابو داود ، ج 1 ، ص 156 .